«حماسه سوسک حمام» یا چرا «ستاد مبارزه با چرندیات» چرند میگوید؟
عرفان خسروی | منتشرشده در مجله دانستنیها، ۱۰ خرداد ۱۳۹۳، بازنویسیشده برای بازنشر در کانال پالئوگرام
۱- چند روز پیش یکی از دوستان ویدئویی برایم فرستاد درباره «سوسک» که یکی از صفحات مدعی مبارزه با شبهعلم زیرنویس و منتشر کرده بود (نسخه زیرنویسشده goo.gl/ZJFPZO و نسخه اصلی goo.gl/4aa4Lu). این ویدئو از شبکه ABC پخششده و نسخه زیرنویسشده آن تا این لحظه ۲۷۳۰ بار پسندیده شده و ۱۵۷۵ بار به اشتراکگذاشته شده است.
۲- اولین چیزی که در این ویدئو جلب نظر میکرد، اشتباه بودن عبارت «سوسک» بود. حیوانی که عوام به نام «سوسک آشپزخانه» میشناسند، اصلاً سوسک نیست، بلکه «سوسری» است. در انگلیسی به این حشره میگویند «Cockroach» و به سوسک میگویند «Beetle». سوسریها با سوسکها تفاوت دارند. سوسکها در راسته قاببالان ردهبندی میشوند، اما سوسریها در راسته دیگری قرار میگیرند که حتی جزء خویشاوندان نزدیک قاببالان هم نیست، بلکه خویشاوند نزدیک «مانتیسها» هستند و البته دربرگیرنده موریانهها (یعنی موریانهها زیرگروهی از سوسریها هستند). اگر از نزدیک سر یک سوسری را با مانتیس یا موریانه مقایسه کنید، خودتان متوجه شباهت آنها میشوید. جانورشناسی که در راه ترویج علم قدم گذاشته، وظیفه دارد پیش از هرچیز نام درست جانوری که قرار است درباره آن روشنگری شود، درست بیان کند و بگوید این جانور کجای درخت تکامل نشسته است.
۳- از ترجمه نادرست که بگذریم، مشکل بعدی این ویدئو، اطلاعات نادرست فراوانی بود که در خود گنجانده است. مثلاً برخلاف چیزی که در این ویدئو میبینیم قدمت انسانها روی زمین ۴۰.۰۰۰ سال نیست؛ مطالعات ژنتیک نشان میدهد نسل بشر امروزی به چند نفری بازمیگردد که ۱۶۰.۰۰۰ سال پیش در شرق آفریقا زندگی میکردند و سنگوارهها نشان میدهد انسان راستقامت از حدود دو میلیون سال پیش آفریقا و اوراسیا را درنوردیده است. دایناسورها هم ۱۶۵ میلیون سال پیش روی زمین ظاهر نشدند، بلکه نخستین دایناسورها ۲۵۰ میلیون پیش تکامل یافتند و هنوز هم با بیش از ۹۰۰۰ گونه زنده، متنوعترین مهرهداران خشکیزی زمین هستند. در این ویدئو ادعا میشود که سوسریها ۳۰۰ میلیون سال قدمت دارند. هرچند از ۳۴۵ میلیون سال پیش حشراتی «سوسریمانند» روی زمین میکردند، اما این سوسریمانندها ظاهر و آناتومی متفاوتی با سوسریهای واقعی داشتند و سوسری محسوب نمیشوند. در حقیقت نسل سوسریها و مانتیسهای امروزی از حدود ۱۴۰ میلیون سال پیش از آخرین نیای مشترکشان جدا شد، یعنی تازه از ۱۴۰ میلیون سال پیش حشراتی فرگشتیافتند که میشود آنها و اخلاف امروزیشان را سوسری (و موریانه) نامید.
۴- در ادامه این ویدئو میبینیم که ادعا شده سوسریها عصر یخبندان، جداشدن قارهها و بارش شهابسنگها را پشت سر گذاشتهاند؛ البته همینطور است، منتها بقیه موجودات زنده زمین نیز که تا امروز زنده ماندهاند، همین حوادث را پشت سر گذاشتهاند. بقیه اطلاعات ویدئو نیز همینقدر بیربط و غلط هستند. سوسریها حیواناتی جانسخت هستند و البته جانسختترین حشرات یا جانوران زمین هم نیستند، مثلا برخلاف ادعای این ویدئو نمیتوانند ساعتها بدون اکسیژن، ۹۰ روز بدون غذا و ۴۰ روز بدون آب زنده بمانند. سوسریها هم چند دقیقه بعد از قطع جریان اکسیژن میمیرند و در بهترین حالت میتوانند ۴۵ دقیقه بدون تنفس زنده بمانند (یعنی کمتر از خیلی پستانداران و خزندگان). زندهماندن سوسری بدون سر، میان حشرات اصلا عجیب و منحصر به فرد نیست و البته هیچ پژوهشی تا به حال نشان نداده سوسری بدون سر ۴۰ روز زنده میماند.
۵- سختجانی این جانوران نیز در برابر تابشهای کشنده، ربطی به کد ژنتیک آنها ندارد، بلکه به محدود بودن چرخههای تقسیم سلولی آنها باز میگردد. برخلاف ما انسانها و بقیه مهرهداران که در هر لحظه تعداد زیادی سلول در حال تقسیم و تکثیر داریم، سلولهای سوسریها و بقیه حشرات، فقط در دورههای پوستاندازی تکثیر میشوند، بنابراین در بین این دورهها، مقاومت نسبی بیشتری نسبت به رادیواکتیو دارند، بنابراین راهی برای تقلید از کد ژنتیکی سوسریها برای فناناپذیرشدن انسانها وجود ندارد.
۶- اما شاید خطرناکترین ادعای نادرست این ویدئو، مرتبط با پاکیزگی این حیوانات باشد. «تمیزتر از انسان» و «ناقل بیماری نیستند» عبارتی مناسب برای جانوری نیست که تنها سطح به ظاهر براق بدنش ناقل چندین باکتری به شدت سمی و بیماریزا برای انسانهاست و حتی اگر این باکتریها نیز نبودند، پروتئینهای خود جانور، از جمله تروپومیوزین عامل بروز واکنشهای آلرژیک و آسم شدید در انسانهاست.
۷- اشاره به استفاده از سوسریها در درمان بیماریهای «سوءهاضمه»، «کزاز»، «جوش»، «گوشدرد» و «ناتوانی جنسی» خطای فاحش دیگری است که میتواند به گمراهی و دردسرهای جدی برای مخاطبین این ویدئو منتهی شود. هیچ متن پزشکی امروزی این مطالب را تأیید نمیکند و تنها در نوشتههای اطبای سنتی قرون گذشته اشارههایی به این گونه درمانها شدهاست. در حقیقت تنها ادعای تأییدشده پزشکی در رابطه با سوسریها، وجود مواد ضدباکتری در مغز آنهاست، اما این ویدئو به شما توضیح نمیدهد که این مواد به این دلیل در مغز سوسریها فرگشتیافتهاند که بتوانند از عفونتهای باکتریایی ناشی از زندگی در شرایط بسیار آلوده این حشرات پیشگیری کنند (goo.gl/EnkX).
۸- مسئله اصلی اینجاست که سوسری و هیچ جانور دیگری، «بینقص» یا «اشرف مخلوقات» (Perfect Creature) نیست و طبیعت نیز هیچ جانداری را به دلیل کاملبودن یا هر دلیل بیربط دیگری، «دستنخورده» رها نمیکند. همه جانداران در حال تعامل و تغییر دائمی هستند و همین که چند صد گونه مختلف از سوسریها در دنیا وجود دارد، نشانمیدهد آنها هم در شرایط مختلف ناچارند به شیوههای مختلف برای بقا بجنگند و تغییر کنند.
۹- فراموش نکنیم که شبکههای تلویزیونی، ویدئوهای بیشناسنامه و صفحاتی که افرادی ناشناخته در شبکههای اجتماعی میگردانند، مرجع مطالب علمی نیستند. چنین ویدئوهایی بیشتر از آنکه مروج علم باشند، مروج نادانی و تنبلی فکری و شبهعلم هستند. مرز میان علم و شبهعلم، تردید ظریفی است که پشت گزارههای علمی وجود دارد؛ این تردید در گزارههای شبهعلمی جای خود را به یقین و قطعیت میدهد. قطعیت و ابطالناپذیری نشانه خوبی برای رسوایی اربابان شبهعلم است و البته اگر این قطعیت به باور عمومی تبدیل شود، میتواند برای جامعه هم خطرناک باشد.
T.me/paleogram/480